کاخ شروان شاهان باکو، جاذبه تاریخی مهم آذربایجان - جعبه مهر

کاخ شروان‌شاهان، بزرگترین بنای به جا مانده از دوران حکومت شروان‌شاهان، در قلب شهر باکو و در میان دیوارهای شهر قدیمی (ایچری‌شهر) بر روی بلندترین تپه آن واقع شده است. این مجموعه باشکوه که ساخت آن به قرن پانزدهم میلادی بازمی‌گردد، نه تنها یک کاخ، بلکه مجموعه‌ای از بناهای مذهبی، حکومتی و یادبود است که هر یک داستان و معماری منحصربه‌فرد خود را دارند. این اثر به دلیل اهمیت تاریخی و معماری برجسته‌اش، در سال 2000 میلادی به همراه شهر محصور باکو و قلعه دختر، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

تاریخچه: از شکوه تا ویرانی و بازسازی

تاریخ این کاخ با تاریخ سیاسی منطقه گره خورده است. ساخت آن به صورت یکپارچه انجام نشده و بخش‌های مختلف آن در دوره‌های زمانی متفاوتی بین قرن‌های 13 تا 16 میلادی ساخته شده‌اند.

• انتقال پایتخت و شروع ساخت: پس از زلزله مهیب سال 1192 میلادی در شماخی، پایتخت شروان‌شاهان به باکو منتقل شد. ساخت بنای اصلی کاخ با ابتکار شروان‌شاه شیخ ابراهیم اول در سال 1411 میلادی آغاز شد و بخش عمده‌ای از ساختمان‌ها در دوران حکومت پسرش، خلیل‌الله اول، در اوایل قرن پانزدهم ساخته شد.

دوره‌های آسیب و افول

• دوره صفوی: با قدرت‌گیری صفویان، دوران حکومت شروان‌شاهان به پایان رسید. پس از تسخیر باکو توسط نیروهای شاه اسماعیل اول در سال 1501، کاخ متروکه شد و شکوه خود را از دست داد. گمان می‌رود ساخت برخی بخش‌ها مانند دیوان‌خانه در پی این حمله ناتمام ماند. سرانجام در سال 1538، شاه تهماسب اول این سلسله را منقرض کرد و کاخ برای قرن‌ها به ویرانه‌ای بدل شد. بسیاری از گنجینه‌های اصلی و اشیاء گران‌بهای کاخ در طول قرن‌ها، به‌ویژه طی حملات و جنگ‌ها، غارت شده و امروزه در موزه‌های دیگر جهان مانند روسیه و ترکیه نگهداری می‌شوند.
• دوره عثمانی: در دوره تسلط امپراتوری عثمانی، دروازه‌ای به نام "دروازه مراد" (به نام سلطان مراد سوم) در سال 994 هجری قمری (1585-1586 میلادی) به مجموعه اضافه شد که بیشتر جنبه الحاقی و یادبود داشت.
• جنگ‌های ایران و روس و دوره امپراتوری روسیه: بیشترین آسیب به کاخ در این دوره وارد شد. در جریان حمله نیروهای پتر کبیر در سال 1723، نماهای جنوبی و شرقی کاخ خسارت دید. در قرن نوزدهم، ارتش روسیه این مجموعه را به انبار مهمات و پادگان نظامی تبدیل کرد و بازسازی‌های غیراصولی (perestavba) آسیب‌های جدی به ساختار تاریخی آن وارد کرد. مسجد کیقباد نیز در سال 1918 بر اثر آتش‌سوزی و گلوله‌باران توپخانه ویران شد.
• آسیب‌های طبیعی: زلزله نوامبر 2000 در باکو خساراتی به مجموعه وارد کرد که در کنار توسعه بی‌رویه شهری، منجر به قرار گرفتن آن در فهرست میراث جهانی در خطر یونسکو در سال 2003 شد.

مرمت و احیا

• دوره شوروی: مرمت اصولی و علمی مجموعه از سال 1932 آغاز شد و در سال 1964 به طور رسمی به عنوان یک "موزه حفاظت‌شده" اعلام گردید. حمام کاخ که مدت‌ها مدفون بود، در سال 1939 کشف شد.
• دوره معاصر: پس از قرار گرفتن در فهرست میراث در خطر، دولت آذربایجان با همکاری نهادهای بین‌المللی مانند بانک جهانی، پروژه‌های مرمتی گسترده‌ای را آغاز کرد. این اقدامات که توسط شرکت‌های ایتالیایی اجرا شد، چنان موفقیت‌آمیز بود که یونسکو در سال 2009 مجموعه را از فهرست خطر خارج کرد.

معماری و بخش‌های مختلف مجموعه

کاخ شروان‌شاهان نمونه‌ای برجسته از مکتب معماری شروان-آبشرون است که بر کاربری و سادگی تأکید دارد. این مجموعه از چندین بخش اصلی تشکیل شده است :

• ساختمان اصلی کاخ (بخش مسکونی): این بنای دو طبقه که ساخت آن در سال 1411 آغاز شد، دارای پلانی پیچیده و نامنظم است که به دلیل قرارگیری بر شیب تپه شکل گرفته است. در ابتدا 52 اتاق داشت که 27 اتاق در طبقه همکف برای خدمتکاران و امور خدماتی (مانند آشپزخانه و کتابخانه) و 25 اتاق در طبقه بالا برای اقامت خانواده سلطنتی بود. این دو طبقه با سه راه پله باریک و مارپیچ به هم متصل می‌شدند.
• دیوان‌خانه: غرفه هشت‌ضلعی با گنبدی سنگی که یکی از زیباترین بخش‌های مجموعه است. کاربری دقیق آن مشخص نیست و نظریه‌هایی مبنی بر محکمه، محل جلسات رسمی یا آرامگاه خلیل‌الله اول برای آن مطرح شده است.
• آرامگاه شروان‌شاهان (تُربه): این بنا که به دستور خلیل‌الله اول برای مادر و پسرش در سال 839 هجری قمری (1435-1436 میلادی) ساخته شد، شاهکاری از هنر سنگ‌تراشی است. گنبد شش‌ترک آن زمانی با کاشی‌های فیروزه‌ای تزئین شده بود.
• مسجد شاه: این مسجد که در دهه 1440 میلادی ساخته شده، دارای پلانی مستطیل شکل با سالن‌های مجزا برای مردان و زنان است. مناره 22 متری آن دارای کتیبه‌ای است که تاریخ ساخت (845 هجری قمری) و نام بانی آن، خلیل‌الله اول، را ثبت کرده است.
• آرامگاه سید یحیی باکوی (مقبره درویش): این مقبره کوچک هشت‌ضلعی با گنبد هرمی‌شکل، آرامگاه سید یحیی باکوی، عارف و دانشمند برجسته دربار خلیل‌الله اول است که در حدود سال 1457 ساخته شد.
• حمام کاخ: این حمام نیمه‌زیرزمینی که در قرن پانزدهم ساخته شده و در سال 1939 کشف شد، شامل 26 اتاق و سیستم گرمایشی پیشرفته بود.
• دروازه مراد (دروازه شرقی): تنها بنای مجموعه که در دوران عثمانی (1585-1586 میلادی) به دستور سلطان مراد سوم ساخته شد.
• مسجد کیقباد: بقایای این مسجد-مدرسه قرن چهاردهمی که محل تدریس سید یحیی باکوی بود، در مجاورت مقبره او قرار دارد. این بنا در حوادث سال 1918 ویران شد.

کتیبه‌ها و تزئینات: گنجینه‌ای از هنر و تاریخ

ورودی‌های دیوان‌خانه و آرامگاه خانوادگی، اوج هنر سنگ‌تراشی و گنجینه‌ای از مفاهیم نمادین و اطلاعات تاریخی هستند.

• پورتال دیوان‌خانه: این ورودی با مقرنس‌کاری‌های ظریف و نقوش گیاهی تزئین شده و شامل کتیبه قرآنی، کتیبه بانی بنا (خلیل‌الله اول) و دو مدالیون حاوی شهادتین و عبارت «علی ولی‌الله» است که گرایش شیعی حاکمان را نشان می‌دهد.
• پورتال آرامگاه خانوادگی (تُربه): این ورودی باشکوه شامل کتیبه اصلی با نام "سلطان معظم، خلیل‌الله یکم" و تاریخ ساخت (839 هجری قمری)، آیات قرآنی، نام معمار («محمد علی») به صورت رمزگونه و نمادهای شیعی (تکرار نام «علی» 24 بار) است.

کاخ شروان‌شاهان به مثابه یک موزه مدرن

امروزه کاخ شروان‌شاهان به عنوان یک مجموعه-موزه دولتی تاریخی و معماری، با تلفیق معماری اصیل، آثار باستانی و فناوری‌های نوین، تاریخ و فرهنگ دوران شروان‌شاهان را برای بازدیدکنندگان روایت می‌کند.

چیدمان و کاربری فضاها

چیدمان موزه به گونه‌ای طراحی شده که کاربری اصلی فضاها را بازگو کند.

• طبقه همکف: این طبقه که زمانی محل اقامت خدمتکاران و فضاهای خدماتی مانند آشپزخانه و کتابخانه بود، امروزه به سالن‌های نمایشگاهی با موضوعات باستان‌شناسی، معماری شهری و قوم‌نگاری تبدیل شده است. در مرکز یکی از سالن‌ها، ماکتی از بخش تاریخی شهر قرار دارد.
• طبقه دوم: این طبقه که محل اقامت خانواده سلطنتی بود، با استفاده از بازسازی‌های دیجیتال و نمایش‌های ویدئویی، شکوه و جلال زندگی سلطنتی را به تصویر می‌کشد.

گنجینه‌های به نمایش درآمده

با وجود غارت بسیاری از اشیاء اصلی، موزه با نمایش یافته‌های باستان‌شناسی و بازسازی‌ها، تصویری زنده از گذشته ارائه می‌دهد.

• یافته‌های باستان‌شناسی: حفاری‌ها منجر به کشف اشیاء متعددی از قرن هشتم تا پانزدهم شده است. این یافته‌ها شامل ظروف سرامیکی و مسی (قرون 8 و 9)، ظروف چینی گران‌بها، سکه‌های دوران شروان‌شاهان (قرون 12 تا 15)، زیورآلات زنان و اسب‌ها، و آلات موسیقی قرن پانزدهم است.
• کتیبه‌های قلعه بایلی: در طبقه همکف، نمایشگاه وسیعی به قلعه بایلی (دژ دریایی شروان‌شاهان) اختصاص یافته و کتیبه‌های سنگی ارزشمندی که از دریا نجات داده شده‌اند، به نمایش گذاشته شده است.
• سلاح‌ها، پوشاک و منسوجات: شمشیرهای تشریفاتی، لباس‌های سنتی آذربایجان (قرن 19) و فرش‌های شماخی و باکو (قرون 17 و 19) در معرض دید قرار دارند. در نمایشگاهی موقت (2018-2019)، کلاه‌خودها و زره‌های شروان‌شاهان از موزه‌های ترکیه و گرجستان به نمایش درآمد.
• کتابت و هنر: با توجه به وجود کتابخانه و اتاق خطاطان در کاخ، موزه به موضوع کتابت و خوشنویسی می‌پردازد و نسخه‌هایی از کتب شعرای بزرگ مانند نظامی گنجوی را به نمایش گذاشته است.

روایت تاریخ با فناوری‌های نوین

موزه با همکاری متخصصان بین‌المللی (مانند شرکت اتریشی Artex)، از فناوری‌های مدرن برای جان بخشیدن به فضاهای خالی کاخ بهره برده است.

• راهنمای چندرسانه‌ای: بازدیدکنندگان می‌توانند از راهنماهای صوتی بر پایه «آی‌پد مینی» به پنج زبان (آذربایجانی، انگلیسی، روسی، آلمانی و فرانسوی) استفاده کنند و به موسیقی قرون وسطایی گوش دهند.
• بازسازی‌های دیجیتال و سه‌بعدی: تزئینات کاشی‌کاری فیروزه‌ای گنبدها و تخت پادشاهی که از بین رفته‌اند، به صورت دیجیتالی بازسازی شده‌اند. همچنین یک مدل انیمیشن سه‌بعدی، تاریخ سلسله شروان‌شاهان را روایت می‌کند.
• نمایش‌های صوتی و تصویری: در تالارهای مختلف، مینیاتورهای قرون وسطایی به صورت انیمیشن، زندگی روزمره دربار را به تصویر می‌کشند. همچنین فیلم‌هایی درباره تاریخ ایچری‌شهر و روند ساخت کاخ پخش می‌شود.
• فعالیت‌های گردشگری: فضایی برای بازدیدکنندگان فراهم شده تا بتوانند با لباس‌های محلی آذربایجان عکس یادگاری بگیرند.

خلاصه

کاخ شروان‌شاهان، واقع در شهر قدیمی باکو، یک مجموعه معماری برجسته از قرون وسطی و مقر حکومت سلسله شروان‌شاهان است. این مجموعه که شامل کاخ مسکونی، دیوان‌خانه، آرامگاه خانوادگی، مساجد، حمام و دروازه یادبود می‌باشد، نمونه‌ای درخشان از مکتب معماری شروان-آبشرون است. تاریخ این کاخ با دوره‌های آسیب جدی، به‌ویژه در دوره سلطه امپراتوری روسیه، و پروژه‌های مرمت گسترده در دوران شوروی و پس از استقلال آذربایجان گره خورده است. معماری بخش‌های مختلف آن، از جمله بناهای کمتر شناخته‌شده مانند مقبره سید یحیی باکوی و حمام نیمه‌زیرزمینی، اطلاعات دقیقی از ساختار اجتماعی و تاریخی منطقه ارائه می‌دهد. کتیبه‌های موجود در دیوان‌خانه و آرامگاه، حاوی اطلاعات تاریخی ارزشمند و نمادهای شیعی هستند که از اهمیت بالایی برخوردارند. امروزه این مجموعه به عنوان یک موزه-محوطه مدرن، با نمایش یافته‌های باستان‌شناسی (مانند ظروف، سکه‌ها و زیورآلات) و بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نوین مانند بازسازی‌های سه‌بعدی، انیمیشن‌ها و راهنماهای چندرسانه‌ای، تاریخ و زندگی روزمره دربار را برای بازدیدکنندگان بازآفرینی می‌کند. این اثر که در سال 2000 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، پس از مرمت و احیا، یکی از اصلی‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری جمهوری آذربایجان به شمار می‌رود.