آدم خواری از دیدگاه ریاضیات؛ چرا انسان ها هرگز نتوانستند به همنوع خواری ادامه دهند؟
به گزارش جعبه مهر، شاید تا حالا تصور می کردید که منع همنوع خواری یا آدم خواری فقط و فقط یک مسئله اخلاقی، دینی یا فرهنگی است که جوامع بشری برای حفظ کرامت انسانی آن را وضع نموده اند. اما در این نوشته با هم می بینیم که چطور دانشمندان ریاضی و زیست شناسی تکاملی با محاسبات دقیق نشان داده اند که مسئله بسیار فراتر از اخلاق است. چند روز پیش نتایج پژوهش تازه ای منتشر شد که نشان می دهد حتی اگر اخلاق را هم به کلی کنار بگذاریم، آدم خواری مداوم از نظر ریاضی و همه گیری شناسی یک الگوی کاملاً شکست خورده است. اما چرا رفتاری که در شرایط سخت بقا می تواند کالری مورد احتیاج بدن را تامین کند، هرگز به یک شیوه زندگی پایدار تبدیل نشد؟ آیا واقعاً تابوهای فرهنگی تنها عامل بازدارنده اجداد ما بودند یا قوانین طبیعت تله ای بس مرگبارتر در مسیر همنوع خواری قرار داده بودند؟
???? لیست بخش های این نوشته (کلیک کنید)
- تناقض بزرگ همنوع خواری در تاریخ تکامل انسان
- مدل سازی ریاضی و محاسبه سود و زیان انرژی در آدم خواری
- بیماری کورو؛ وقتی زنجیره های انتقال عامل نابودی جامعه می شوند
- ریشه های جامعه شناختی تابوهای غذایی و ابزار ترس در نبردهای باستانی
- بازنمایی سینمایی و داستانی؛ از مستندهای تاریخی تا درام های بقا
- چرا زنجیره بیماری های پریونی در شکار سایر پستانداران رخ نمی دهد؟
- آیا فشار تکاملی در گذشته توانسته ژن های مقاوم در برابر پریون ها را شکل دهد؟
- جمع بندی نهایی
تناقض بزرگ همنوع خواری در تاریخ تکامل انسان
آدم خواری در تاریخ بشر همواره یک تناقض عجیب و پیچیده بوده است. از یک طرف در تمام فرهنگ ها به عنوان رفتاری ناپسند، شرم آور و تابو شناخته می گردد و از طرف دیگر، ردپای آن در طول تاریخ و سراسر جغرافیای زیستی انسان به چشم می خورد. باستان شناسان در شواهد فسیلی برجای مانده از گونه های مختلف انسان تباران، علائمی از برش روی استخوان ها یافته اند که نشان می دهد گوشت انسان گاهی به عنوان منبع غذایی مصرف می شده است. سوال اصلی این است که چرا گونه انسان هوشمند یا همان هوموساپینس (Homo sapiens) بارها در شرایط بحرانی به این رفتار روی آورده، اما هیچ گاه آن را به عنوان یک رژیم غذایی همیشگی و دائمی ادامه نداد؟
گوشت انسان نیز مانند گوشت هر پستاندار دیگری حاوی پروتئین، چربی و کالری است که می تواند در شرایط سخت، انرژی مورد احتیاج بدن را تامین کند. در شرایط نادر و موقعیت های اضطراری که هیچ منبع غذایی دیگری در دسترس نیست، مصرف گوشت همنوع می تواند مرز بین مرگ و زندگی باشد. با این حال، جوامعی که به سمت همنوع خواری مستمر حرکت کردند، خیلی زود از هم پاشیدند یا منقرض شدند. برای حل این معما، پژوهشگرانی از دانشگاه وروتسواف (University of Wrocław) در لهستان و دانشگاه چارلز (Charles University) در جمهوی چک، دست به کار شدند و این مسئله را از زاویه مدل سازی ریاضی و محاسبه دقیق خطرات در برابر منافع آنالیز کردند.
نتیجه این پژوهش که در نشریه معتبر علمی PNAS به چاپ رسیده، حقایقی تازه از مکانیزم های بقای بشر را روشن می سازد. پژوهشگران نشان داده اند که صرف نظر از باورهای اخلاقی یا هنجارهای اجتماعی، هرچه شیوه همنوع خواری برای مدت طولانی تری در یک جامعه تکرار گردد، مقدار خطر و آسیب های ناشی از آن به شدت افزایش می یابد. زیست شناس نظری و تکاملی، پتر تورچک (Petr Tureček) از دانشگاه چارلز در این باره شرح می دهد که مدل ریاضی طراحی شده به روشنی ثابت می نماید که آدم خواری منظم در بلندمدت برای جمعیت های انسانی کاملاً غیرقابل تحمل و ناپایدار است.
مدل سازی ریاضی و محاسبه سود و زیان انرژی در آدم خواری
تحقیق تازه نشان می دهد که سناریوی مصرف گوشت انسان تنها در یک حالت بسیار محدود و خاص منطقی به نظر می رسد. این حالت دقیقاً زمانی رخ می دهد که سایر منابع غذایی کاملاً کمیاب شده باشند، فرد مورد مصرف قبلاً به دلایل دیگری مرده باشد تا انرژی برای شکار او صرف نگردد، گوشت حاصل برای کاهش خطرات میکروبی به خوبی پخته شده باشد و از همه مهم تر، فرد مصرف شده خودش در گذشته از گوشت انسان های دیگر تغذیه ننموده باشد. اگر هر یک از این شرایط محقق نگردد، کفه ترازو به سرعت به سمت زیان های جبران ناپذیر سنگینی خواهد نمود.
علت اصلی این مسئله، خطرات بالای انتقال بیماری ها و پاتوژن ها یا همان عوامل بیماری زا است. هنگامی که یک عامل بیماری زا در میان افراد یک گونه واحد گردش می نماید، احتمال ابتلا و همه گیری بسیار بیشتر از زمانی است که گوشت گونه های دیگر مصرف می گردد. میکروب ها و ویروس هایی که بدن یک انسان را آلوده می نمایند، قبلاً خود را برای مقابله با سیستم ایمنی انسان تطبیق داده اند؛ بنابراین انتقال مستقیم آن ها به یک انسان دیگر بسیار ساده تر و کشنده تر خواهد بود.
بر اساس محاسبات دانشمندان، وقتی زنجیره های آدم خواری تشکیل می شوند (یعنی فردی گوشت شخصی را می خورد که خود نیز قبلاً گوشت انسان دیگری را خورده است)، خطرات ناشی از تجمع و توسعه عوامل بیماری زا به صورت نمایی افزایش می یابد. در چنین شرایطی، هزینه های ناشی از انتشار بیماری های درمان ناپذیر به سرعت بر سود حاصل از دریافت کالری غلبه می نماید. نتیجه این معادله ریاضی ساده اما بی رحم است: جامعه ای که بر آدم خواری تکیه کند، با سرعت زیادی دچار فروپاشی همه گیرشناختی شده و از هم می پاشد.
بیماری کورو؛ وقتی زنجیره های انتقال عامل نابودی جامعه می شوند
برای درک بهتر این مدل ریاضی، احتیاجی نیست صرفاً به معادلات روی کاغذ بسنده کنیم؛ چرا که تاریخ یک نمونه واقعی و هولناک از این پدیده را به خود دیده است. قوم فور (Fore) در پاپوآ گینه نو تا اواسط قرن بیستم عادت داشتند در مراسم خاکسپاری و تدفین، گوشت و مغز مردگان خود را به عنوان ادای احترام بخورند. این سنت فرهنگی باعث شیوع یک بیماری کشنده و ویرانگر به نام کورو (Kuru) در میان آن ها شد. بیماری کورو که به بیماری خنده نیز معروف بود، سیستم عصبی و مغز را کاملاً نابود می کرد و ابتلا به آن حتمی و بدون درمان بود.
بیماری کورو به وسیله پریون ها (Prions) ایجاد می گردد. پریون ها پروتئین های تغییرشکل یافته و معیوبی هستند که بر خلاف باکتری ها یا ویروس ها، ماده ژنتیکی ندارند و پختن گوشت با حرارت های معمولی نیز آن ها را از بین نمی برد. وقتی فردی مغز آلوده به پریون را مصرف می کرد، این پروتئین های مخرب وارد بدن او شده و پروتئین های سالم مغز را هم به شکل خود درمی آوردند. تنها زمانی شیوع این بیماری متوقف شد و این قوم از خطر انقراض کامل نجات یافت که دست از این مراسم سنت گرایانه برداشتند و همنوع خواری را متوقف کردند.
پژوهشگران تاکید می نمایند که تابوهای فرهنگی در واقع مانند یک سپر دفاعی کارآمد عمل نموده اند که اجداد ما را از افتادن در این تله تکاملی محافظت نموده است. اگرچه نگرش قبایل به این رفتار ممکن است بر پایه احساس خشم، چندش یا دستورات مذهبی شکل گرفته باشد، اما در لایه زیرین، این پویایی های اپیدمولوژیک یا همان همه گیری شناسی بوده اند که سیر تطور فرهنگ ها را راهنمایی نموده اند. تابوها هنجارهای پایدار و منطقی ایجاد کردند تا رفتارهایی را که شاید در کوتاه مدت و به صورت محلی مفید به نظر می رسیدند اما در سطح کلان باعث نابودی جمعیت می شدند، محدود نمایند.
ریشه های جامعه شناختی تابوهای غذایی و ابزار ترس در نبردهای باستانی
آنالیز پدیده آدم خواری بدون توجه به ابعاد اجتماعی و روانی آن کامل نخواهد بود. دانشمندان پذیرفته اند که عوامل دیگری خارج از چارچوب مدل ریاضی آن ها نیز در تاریخ وجود داشته اند که باید در پژوهش های بعدی به دقت واکاوی شوند. یکی از این عوامل، استفاده از همنوع خواری به عنوان یک ابزار جنگ روانی و نماد قدرت بوده است. در بعضی فرهنگ های باستانی، خوردن بخشی از بدن دشمنان پس از پیروزی در جنگ، راهی برای ایجاد رعب و وحشت در دل قبایل همسایه یا تحکیم جایگاه اجتماعی در داخل قبیله محسوب می شد.
شکستن تابوها به خودی خود رفتاری ترسناک است و وقتی گروهی نشان می دادند که حاضرند دست به چنین کار هولناکی بزنند، پیامی قاطع از بی رحمی و قدرت را به رقبا مخابره می کردند. محاسبات فعلی بر پایه موازنه دریافت انرژی و خطر بیماری اجرا شده است، اما سودهای فردی یا گروهی ناشی از ارعاب دشمن، احتیاجمند مدل سازی های متفاوتی مانند نظریه بازی ها و رقابت های بین گروهی است. با این حال، حتی این رفتارهای نمادین نیز به علت همان خطرات بیولوژیکی نتوانستند به شکل یک ساختار تثبیت شده و همگانی درآیند و در نهایت محدود باقی ماندند.
بازنمایی سینمایی و داستانی؛ از مستندهای تاریخی تا درام های بقا
موضوع همنوع خواری در شرایط اضطراری همواره یکی از سوژه های مجذوب کننده و در عین حال تکان دهنده در دنیای سینما و ادبیات بوده است. یکی از نمونه های شاخص و واقعی که آثار تصویری متعددی بر اساس آن ساخته شده، حادثه سقوط هواپیمای پرواز شماره 571 نیروی هوایی اروگوئه در سال 1972 در کوه های آند است. فیلم سینمایی معروف زنده (Alive) و فیلم تازه تر جامعه برفی (Society of the Snow) به زیبایی و با جزئیات دردناک نشان می دهند که چگونه گروهی از بازماندگان جوان برای زنده ماندن در میان برف و یخ، پس از هفته ها گرسنگی مجبور شدند از گوشت رفقای درگذشته خود تغذیه نمایند.
این آثار سینمایی به خوبی با یافته های پژوهش اخیر تطابق دارند؛ در این فیلم ها می بینیم که افراد تنها زمانی به این کار دست می زنند که تمام منابع غذایی تمام شده، افراد مصرف شده قبلاً فوت نموده اند و هدف صرفاً بقای اضطراری است. حس آشفتگی روحی و روانی عمیقی که در بازماندگان ایجاد می گردد، نشان دهنده همان ریشه قوی تابوهای فرهنگی است که انسان را از این رفتار بازمی دارد. نمایش این رویدادها در سینما به مخاطب یادآوری می نماید که مرز بین حفظ حیات و سقوط به رفتارهای پرخطر چقدر باریک است.
چرا زنجیره بیماری های پریونی در شکار سایر پستانداران رخ نمی دهد؟
پرسشی که ممکن است برای هر خواننده کنجکاوی مطرح گردد این است که چرا مصرف مداوم گوشت حیواناتی مثل گاو، گوسفند یا شکار پرندگان باعث بروز چنین همه گیری های مرگباری از بیماری های پریونی نمی گردد؟ سد گونه ای (Species barrier) پاسخ اصلی این سوال است. پریون ها و پاتوژن های حیوانات برای آنکه بتوانند بدن انسان را آلوده نمایند، باید از موانع زیستی پیچیده ای عبور نمایند و با ساختار پروتئینی انسان سازگار شوند. اگرچه بیماری هایی مانند جنون گاوی می توانند به انسان منتقل شوند، اما رخ دادن این اتفاق مستلزم شرایط خاص و بسیار نادر است.
در مقابل، وقتی انسان از گوشت انسان تغذیه می نماید، سد گونه ای به طور کامل از بین می رود. تمام پروتئین ها، ویروس ها و باکتری های موجود در بدن فرد قربانی کاملاً با ساختار زیستی فرد مصرف نماینده سازگار هستند. به همین علت، انتقال بیماری در همنوع خواری با کارایی 100 درصدی صورت می گیرد. همین امر باعث می گردد که سرعت انتشار بیماری های کشنده ای مانند کورو در زنجیره های آدم خواری هزاران برابر سریع تر از انتقال بیماری از سایر حیوانات باشد.
آیا فشار تکاملی در گذشته توانسته ژن های مقاوم در برابر پریون ها را شکل دهد؟
سوال هوشمندانه دیگری که مطرح می گردد این است که آیا در تاریخ تکامل بشر، ژن هایی هم برای مقاومت در برابر این بیماری ها شکل گرفته اند؟ پاسخ مثبت است. مطالعات ژنتیکی بر روی بازماندگان قوم فور در پاپوآ گینه نو نشان داده است که جهش خاصی در ژن تولیدنماینده پروتئین پریون (PrP) به نام جهش G127V در بعضی افراد شیوع یافته که آن ها را در برابر بیماری کورو کاملاً مصون می کرد. این یک نمونه خیره نماینده از انتخاب طبیعی در زمان واقعی است.
وجود چنین جهش های ژنتیکی جهش یافته ای در بعضی نقاط دنیا نشان می دهد که اجداد ما در گذشته های دور احتمالاً دوره هایی از شیوع بیماری های پریونی ناشی از همنوع خواری را تجربه نموده اند. فشار تکاملی شدید ناشی از مرگ ومیر بالا، باعث شده افرادی که دارای جهش های مقاومتی بودند زنده بمانند. با این حال، تکیه بر جهش های ژنتیکی فرآیندی بسیار کند است و خرد جمعی انسان ها در قالب ایجاد تابوهای فرهنگی، بسیار سریع تر و کارآمدتر از تغییرات ژنتیکی توانسته نسل بشر را از انقراض نجات دهد.
جمع بندی نهایی
پژوهش های ریاضی و همه گیری شناسی تازه به ما نشان می دهند که تابوهای اجتماعی پیرامون همنوع خواری صرفاً ساختارهای قراردادی یا اخلاقی محض نیستند، بلکه حاصل یک ضرورت زیستی برای حفظ بقای گونه انسان بوده اند. اگرچه مصرف گوشت هم نوع در شرایط بسیار حاد و نادر بقا می تواند کالری نجات بخشی فراهم کند، اما تبدیل آن به یک رفتار مستمر، به علت حذف سد گونه ای و توسعه صعودی عوامل بیماری زای کشنده ای مانند پریون ها، حتمی بودن فروپاشی جامعه را به همراه دارد. فرهنگ بشری با هوشمندی ناخودآگاه خود، این تله تکاملی مهلک را شناسایی نموده و با وضع قاطع ترین خط قرمزها، سلامت و تداوم نسل انسان را تضمین نموده است.
منبع: PNAS
منبع: یک پزشک